کتاب جزر و مد امواج، نگاهی آسیبشناسانه به فرایند بیداری اسلامی دارد و همچنین به موضوع تجدید حیات فکری اسلام، جنبشهای اسلامی و تاریخ انقلاب اسلامی ایران میپردازد.
تحولاتی که از سال 2011 در منطقه خاورمیانه و همچنین شمال آفریقا تحت عنوان بیداری اسلامی شروع و با فراز و فرودهای بسیاری روبهرو شد. در بعضی از کشورهایی که بیداری اسلامی در آنها شکل گرفته بود، آتش این بیداری همچنان روشن و شعلهور است اما در برخی دیگر جز کورسویی مشاهده نمیشود.
آسیبشناسی بیداری اسلامی بسیار موضوع مهمی است که باید آن را از زاویههای مختلف مورد بررسی قرار داد. هدف از انجام این بررسی، شناخت و یافتن مشکلات موجود و دستیابی به راهحلهایی مناسب برای رفع این مشکلات است. شاید مهمترین مشکل را بتوان فقدان رهبری منسجم در رأس آن دانست که موجب اتلاف نیرو و توان موجهای انقلاب میشود.
از دیگر عوامل کند شدن حرکت یک جنبش میتوان به دخالت کشورهای دیگر در این جریان اشاره کرد که بسیار باید مورد بررسی و دقت قرار بگیرد. عوامل دیگری که باعث عدم حرکت یک جنبش به سمت پیروزی میشود عبارتند از: بازخوانی نظم جدید در خاورمیانه، نو امپریالیزم عثمانی، محدودیتهای ساختاری فراروی بیداری اسلامی، موج سوم دموکراسی یا نفوذ اسلامگرایی و امواج بیداری اسلامی و غرب در گذر زمان.
ساختارهای سیاسی و فرهنگی داخلی و بینالمللی پویایی بیداری اسلامی را دچار محدودیت و آسیب فراوان میکنند. به همین دلیل آسیبشناسی تحولات بیداری اسلامی باید همراه با ارائهی راهکارهایی باشد که منجر به برتری جنبش بیداری اسلامی بر ساختارهای دیرپای فرهنگی – سیاسی – ارتجاعی باشد.
در بخشی از کتاب جزر و مد امواج میخوانیم:
ملیگرایی در بسیاری از مقاطع امری مثبت و مهم ارزیابی میشود چرا که این ملیگرایی عنصر وحدت داخلی و مقابله با دشمن خارجی میباشد. با این وجود در برخی مقاطع عبور از ملیگرایی و رسیدن به عوامل وحدت فرامرزی امری ضروریتر مینماید. به عنوان مثال کشورهای اسلامی برای رسیدن به اهداف واحد جهانی خویش نیازمند عبور از حدود مرزی خویش و تقویت اتحاد سراسری با محوریت اندیشههای اسلامی میباشند.
نتیجهی نهایی این امر نیز رهبری واحد جهان اسلام براساس هماندیشی شخصیتها، علما، سیاسیون و اقشار مختلف جامعهی اسلامی در جهت تکامل دنیوی و اخروی این اهداف میباشد، متأسفانه در جوامع عربی به دلیل سناریوهای طراحی شده از سوی بیگانگان، نگرش ملیگرایانه به نام «پان عربیسم» شکل گرفته که بخشی از اختلافهای مسلمانان را به همراه داشته است.
براساس اندیشههای پان عربیسم، مردم کشورهای عربی در وحدت کلمه کنار یکدیگر قرار گرفته در حالی که بخش عمدهای از تفکرهای آنها را مقابله با نظام سلطهی حاکم شده بر کشورهایشان و حضور فعال در صحنهی جهان تشکیل میدهد. این رویکرد که در مقاطعی برای اختلافافکنی میان مسلمانان از سوی غرب و صهیونیستها به شدت ترویج شده است، با دو چالش بسیار مهم همراه بوده و هست.